محسن فرجادی: هوا که روشن می شود مثل هر روز نیست. هوا ابری است؛ گلویتان هم کمی می سوزد. بیشتر که دقت می کنید ابری درکار نیست. همه جا را گرد و غبار گرفته. چشمتان مانند پیرمردان و پیرزنان با لایه ای از تاری و ابهام همه چیز را می بیند. وقتی بیشتر راه می روی و گرمای تابستان هم بر تن می نشیند حس می کنی همه شهر را کاه‌گِل گرفته اند. این توصیف صبح امروز 27 تیرماه مشهد است.

ریزگردها و غبار یک شبه بلند می شود و صبح دومین کلانشهر کشور را محاصره و فتح می کنند؟ پاسخ به این سئوال بله است؛ چون پس از آنکه صبح همه دیدند اوضاع هوا خراب است، جلسه ها تشکیل شد و مشهد از ساعت 12 ظهر رسما تعطیل شد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی گفت: افزایش حجم ریزگردها در هوای کلانشهر مشهد در روز بیست و هفتم تیر ماه موجب شد کیفیت هوای این کلانشهر از مرز اضطرار عبور کرده و وارد شرایط خطرناک شود.

مهدی اله‌پور شاخص کیفیت هوای این کلانشهر در ساعات پایانی بامداد را عدد ۳۲۶ اعلام کرد که از وضعیت اضطرار نشان دارد. در چنین شرایطی توصیه می‌شود مردم تا حد امکان تردد خود را در شهر به صفر برسانند و بیماران قلبی، تنفسی و زنان و کودکان از هرگونه تردد در سطح شهر خودداری کنند.

جالب است بدانید قرار گرفتن شاخص کلی کیفیت هوا بین اعداد ۱۰۱ تا ۱۵۰ ای.کیو.آی به معنای آلودگی هوا برای افراد حساس و کودکان و بین اعداد ۱۵۱ تا ۲۰۰ ای. کیو.آی به معنای آلودگی هوا برای همه سنین محسوب می‌شود.

قرار داشتن شاخص کلی کیفیت هوا تا ۵۰ ای.کیو.آی به معنای وضعیت پاک و بین ۵۱ تا ۱۰۰ ای.کیو.آی نشانگر وضعیت سالم است.

حالا که با عددهای کیفیت سنجی هوا آشنا شدیم بد نیست بدانیم شهر بجنورد  مرکز خراسان شمالی با فتح عدد 500 روز سه شنبه آلوده ترین شهر کشور بود.

مدیر کل حفاظت محیط زیست خراسان رضوی هم گفت: بروز پدیده گرد و غبار در هوای استان و مشهد فعال شدن کانون‌های داخلی استان و کانون خارجی قره قوم در ترکمنستان و وزش باد است.

خبر دوم او کمی نگران کننده است :«پیش بینی‌ها از تداوم این وضعیت تا پایان هفته جاری خبر می‌دهد و احتمالا هفته آینده نیز شاهد تکرار پدیده گرد و غبار و هجوم ریزگردها به این کلانشهر باشیم.»

تصمیم گیری برای آلودگی ریزگردها در مشهد پس از آن اعلام شد که از ابتدای هفته جاری شهرهای سرخس و درگز در استان خراسان رضوی شاهد نفوذ ریزگردها از کشور ترکمنستان بودند.

صبح سه شنبه تصاویر مکاتبات سازمان هواشناسی استان خراسان رضوی نشان می‌دهد سازمان هواشناسی در ۲۵و ۲۶تیرماه هشدارهایی را برای ماجرای گرد و غبار خطاب به مدیرکل ستاد بحران استان ارسال کرده است.

قره قوم کجاست؟

خاک و ریزگردهای قره قوم سال هاست روی سر شهرهای خراسان رضوی و به ویژه شهرهای سرخس، درگز و مشهد می ریزد.

«قره قوم» که معنی آن به فارسی «شن سیاه» می شود، نام بیابانی در منطقه آسیای میانه است که با توجه به وسعت ۳۵۰ هزار کیلومتر مربعی خود یکی از بزرگ ترین کویرهای شنی جهان به شمار می رود و حدود 70 درصد از مساحت کشور ترکمنستان را نیز به خود اختصاص داده است.

آثار زیان بار صحرای قره قوم ترکمنستان که در مجاورت استان های خراسان رضوی، شمالی و گلستان قرار دارد در این مناطق کاملا محسوس است.

این بیابان از دریاچه «آرال» در شمال تا کوهستان‌های «کپه‌داغ» در جنوب و از رودخانهٔ «آمودریا» و بیابان «قیزیل قوم» در شمال شرق تا دریای «خزر» در غرب گسترش پیدا کرده‌ است.

این بیابان نواحی غربی، مرکزی و شمالی ترکمنستان را دربرگرفته و ادامهٔ آن به قزاقستان هم کشیده شده‌ است.

قره‌قوم با میانگین 6٫5 نفر در هر کیلومتر مربع سرزمینی کم‌‌جمعیت است و بارندگی در آن نیز بسیار کم است به طوری که در برخی مناطق آن هر 10 سال یک بار مقداری بارش دیده می‌شود.

کانال بزرگ قره‌قوم  که سال 1335 احداث شده به طول تقریبی 800 کیلومتر از این بیابان عبور می‌کند. دشت‌های «مرو» و «تجن» از مناطق مهم کشت پنبه در امتداد این کانال در بیابان قره‌قوم هستند

دشتی که آبهای ایران را می بلعد

رودخانهٔ «تجن» که از به هم پیوستن 2 رودخانهٔ «هریرود» و «کشف‌رود» در محل «پل خاتون» در مرزهای ایران و ترکمنستان به وجود می‌آید و حدود 125 کیلومتر از مرزهای ایران و ترکمنستان را تشکیل می‌دهد به طول 90 کیلومتر در خاک ترکمنستان جریان می‌یابد و سرانجام در ریگزارهای قره‌قوم فرو می‌رود.

دشت درگز در شمالی‌ترین بخش استان خراسان شمالی ایران واقع شده و از نظر تقسیمات آب‌شناختی، جزء زیرحوضه‌های کویر قره‌قوم به‌ شمار می‌آید. سالانه مقادیر زیادی آب به صورت سطحی و زیرزمینی از این منطقه خارج و به کشور ترکمنستان می‌ریزد.

ایران تا کنون هیچ محدودیتی برای حق آبه ترکمنستان ایجاد نکرده و سالهای متمادی برداشتی از حق خود نیز نداشته است. در مقابل کشور ترکمنستان توجهی به وظایف حاکمیتی خود در زمینه محیط زیست نداشته است.

نمایش بی فایده ترکمنستان

پیش روی بوم قره قوم به ایران حالا شهرهای مرزی سرخس و درگز را به شدت تهدید می کند. اما پیگیری های ایران از ترکمنستان برای اقدامات زیست محیطی  در دشت قره قوم بیشتر به تعارفات دیپلماتیک محدود بوده است.

ترکمنستان که طی سالهای اخیر به دنیال ثبت جهانی قره قوم بوده اقدامات نمایشی زیادی نیز انجام داده است.

به طور مثال در تابستان سال 2009 فاز اول دریاچه مصنوعی در بیابان قره‏‌قوم که ارزش آن بالغ بر 4 میلیارد دلار برآورد می شد، با حضور رئیس جمهور این کشور افتتاح شد و احداث کانال‌های انتقال آب به این دریاچه به طرف هر پنج استان ترکمنستان نیز احداث شد.

دریاچه مصنوعی که«دریاچه عصر طلایی ترکمن» نامیده ‏‌شد در منطقه «آک ایایلا» در منطقه بیابانی قره‌‏قوم  ترکمنستان افتتاح شد. این دریاچه مصنوعی 100 کیلومتر طول و 20 کیلومتر عرض دارد.