علی البرزی - روزنامه اطلاعات| بازی‌های بومی و محلی ایران روزگاری بخش جدایی ‌ناپذیری از کودکی و نوجوانی چند نسل از جامعه ایران بود، اما امروز نه فقط در شهرها بلکه در بیشتر روستاها هم خبری از این بازی‌های مهیج و آموزشی نیست و جای خود را به بازی‌های دیجیتالی داده است.

براساس پژوهش‌های اجتماعی، بیش از ۱۲۰نوع بازی محلی در گذشته میان کودکان و نوجوانان ایرانی رایج بوده و بیش از ۱۵۰نوع عروسک بومی در استان‌های گوناگون در دسترس کودکان بوده است، اما این روزها این میراث که بی شک در گروه تاریخچه فرهنگی کشور به حساب می‌آید، در حال فراموشی است.

کارشناسان امور فرهنگی و اجتماعی بر این باورند که غفلت سازمان‌ها و نهادهای متولی همزمان با رشد بازی‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و تبلیغات گسترده آنها، باعث شده کودکان و نوجوانان نسل جدید با بازی‌های سنتی آشنا نباشند و بیشتر اوقات فراغت خود را صرف سرگرمی‌های آنلاین کنند.

بیشتر نوجوانان و جوانان این مرز و بوم با نام و شیوه بازی‌های محلی آشنا نیستند و اگر نام هر کدام از بازی‌های محلی و قدیمی را برای آنها بیان کنیم، برایشان بیگانه است و موضوع سخنان آنها فقط روی نام‌های عجیب بازی‌های رایانه‌ای متمرکز شده است!

خالی شدن سبد اوقات فراغت

از سوی دیگر شواهد نشان می‌دهد که خانواده‌های ایرانی به دلیل کمبود برنامه‌ریزی و محدودیت‌های مالی و مشکلات اقتصادی، با سبدی خالی از سرگرمی‌های سالم و بومی در سال‌های گذشته مواجه شده‌اند؛ بسیاری از والدین در تلاش برای پر کردن اوقات فراغت فرزندان خود فقط به گزینه‌های ارزان و در دسترس روی می‌آورند و حضور در مراکز خرید، کافه‌ها یا ساعت‌ها نشستن پای بازی‌های آنلاین و رایانه‌ای اولین گزینه والدین و نوجوانان برای اوقات فراغت است.

ایمان مهراندیش، کارشناس علوم اجتماعی و پژوهشگر حوزه نوجوانان درباره بازی‌های محلی به خبرنگار «اطلاعات» می‌گوید: این روند فقط کاهش سرگرمی‌های سالم نیست، بلکه بر مهارت‌های اجتماعی، تعامل‌های گروهی و آشنایی با ارزش‌های فرهنگی تأثیر مستقیم دارد، فرزندانی که همزمان با بازی‌های محلی بزرگ نمی‌شوند، بخش مهمی از تجربه‌های اجتماعی و زیست سنتی خود را از دست می‌دهند.

این کارشناس امور اجتماعی می‌افزاید: یکی دیگر ازعوامل کلیدی در فراموشی بازی‌های بومی، کم‌کاری رسانه‌های گروهی است؛ برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی در سال‌های گذشته درباره معرفی بازی‌های سنتی، محدود و پراکنده است و بیشتر به بخش‌های جنبی جشنواره‌ها یا گزارش‌های کوتاه تلویزیونی محدود بوده است.

وی تأکید می‌کند: رسانه‌ها می‌توانند با تولید محتواهای جذاب و آموزشی، این بازی‌ها را به نسل امروز معرفی کنند و حتی برنامه‌های کوتاه‌مدت شبکه‌های اجتماعی یا بسترهای مجازی آموزش می‌توانند نقش مؤثری داشته باشند، اکنون در رسانه ملی ظرفیت مناسب و خوبی به نام شبکه آموزش و شبکه خانواده وجود دارد که باید از آنها استفاده شود.

مدارس، فرصتی که می‌سوزد!

کبری جعفری، کارشناس حوزه آموزش و پرورش هم با اشاره به نقش مهم مدارس در احیای بازی‌های محلی، به خبرنگار «اطلاعات» می‌گوید: مدارس می‌توانند بستری مناسب برای آموزش و برگزاری مسابقات بازی‌های سنتی باشند، بازی‌های بومی و محلی باید در برنامه‌های درسی گنجانده شوند تا نسل جدید بیشتر با آن‌ها آشنا شود و مهارت بازی‌ها را یاد بگیرد. وی می‌افزاید: تا امروز برنامه‌ریزی‌های منسجم و عملی در این زمینه دیده نشده و صرفا چند جشنواره‌ و مسابقه محدود و پراکنده محلی در این زمینه برگزار شده‌ و این در حالی‌ست که لیگ‌های پر سروصدای بازی‌های رایانه‌ای در سال‌های گذشته جایگزین آن شده‌ است. جعفری تاکید می‌کند: در برخی موارد دیده می‌شود که در ساعت‌های مفید زنگ ورزش و تربیت بدنی در مدارس، فقط یک توپ زیر پای دانش‌آموزان قرار می‌گیرد و سرگرم بازی فوتبال می‌شوند، که باید پرسید 

چرا از ظرفیت این زمان برای آشنایی دانش‌آموزان با بازی‌های بومی و محلی استفاده نمی‌شود؟ با یک برنامه‌ریزی مسنجم و خوب می‌توان برخی از بازی‌های جذاب بومی را در زنگ‌های ورزش مدارس به دانش‌آموزان یادآوری کرد تا آنها در عمل سرگرم این بازی‌ها شوند.

این کارشناس آموزش می‌گوید: اگر عزم و دغدغه این موضوع برای متولیان آموزش و پرورش وجود داشته باشد، می‌توان بازی‌های بومی هر استان‌ها را برای دانش آموزان در مدارس همان استان آموزش دارد، اما شوربختانه دیده می‌شود که زمان زیادی از دانش آموزان در مدارس بدون نتیجه مشخص تلف می‌شود که یکی از این فرصت‌ها زمان زنگ‌های ورزش و تربیت بدنی است.

پیامدهای اجتماعی فراموشی بازی‌ها

بی‌شک فراموش شدن بازی‌های بومی، بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی کودکان را از میان می‌برد، این بازی‌ها فقط سرگرمی نیستند، حامل ارزش‌ها، آداب، رسوم و مهارت‌های اجتماعی هستند که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند.

همچنین بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که حدود نیمی از رایانه‌های شخصی خریداری‌ شده برای نوجوانان صرفا برای بازی‌های رایانه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرند که همین موضوع، گرایش افسار گسیخته به دنیای مجازی و فاصله گرفتن از هویت فرهنگی را تشدید کرده است.

راهکارهای پیشنهادی کارشناسان و فعالان فرهنگی

کارشناسان و فعالان فرهنگی، مجموعه‌ای از راهکارها را پیشنهاد می‌کنند که در بستر مدارس و محیط‌های آموزشی می‌تواند انجام شود، از گنجاندن بازی‌های بومی در برنامه‌های درسی و برگزاری مسابقات منظم برای دانش‌آموزان گرفته تا تولید برنامه‌های تلویزیونی، رادیویی و محتوای شبکه‌های اجتماعی برای معرفی بازی‌های محلی که نقش مهمی در ترویج و تبلیغ بازی‌های سنتی و بومی دارد.

از سوی دیگر، تشویق کودکان به بازی‌های بومی و مشارکت فعال والدین با آنها، طراحی و آماده ‌سازی فضاهای مناسب برای بازی‌های محلی در کنار برگزاری منظم و سالانه جشنواره‌ها و رویدادهای ملی برای معرفی و حفظ این میراث ماندگار، از دیگر راهکارها برای یادآوری بازی‌های بومی، محلی و سنتی ایران زمین است.

فراموش نکنیم که این اقدامات نه فقط به حفظ میراث‌فرهنگی کمک می‌کنند، بلکه شور و نشاط اجتماعی و همکاری کودکان را افزایش و بخشی از هویت جمعی را از فراموشی نجات می‌دهد و در نهایت، حفظ و احیای بازی‌های بومی و محلی، مسئولیت‌های اجتماعی، آموزشی و فرهنگی است که اگر این اقدامات به تعویق بیفتد، نسل‌های آینده صرفا با بازی‌های دیجیتال بزرگ خواهند شد و بخش مهمی از هویت فرهنگی و اجتماعی ایران از دست خواهد رفت.