زینب واعظ محرابی

لغو امتیاز تنباکو یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران است؛ حادثه‌ای که نه فقط یک بحران اقتصادی در آن زمانه بود، بلکه نقطه عطفی در آگاهی سیاسی و اجتماعی مردم ایران به شمار می‌آید. بسیاری از تاریخ‌نگاران معتقدند این واقعه نخستین بارقه‌های جدی «مقاومت ملی» در برابر نفوذ خارجی در ایران را آشکار کرد. ماجرایی که در ظاهر به تجارت یک محصول کشاورزی مربوط می‌شد، اما در باطن به مسئله‌ای بزرگتر یعنی استقلال کشور، نفوذ قدرت‌های خارجی و نقش مردم در تصمیم‌های سیاسی گره خورده بود. اهمیت این حادثه به اندازه‌ای است که هنوز هم پس از گذشت بیش از یک قرن، از آن به عنوان نمونه‌ای روشن از اتحاد مردم در برابر فشار خارجی یاد می‌شود. در قلب این رویداد تاریخی، نام میرزای حسن شیرازی قرار دارد؛ مرجع بزرگی که با یک فتوا توانست جریان تاریخ را در ایران تغییر دهد.
برای درک بهتر این واقعه باید به فضای ایران در دوره قاجاریه بازگردیم. در زمان ناصرالدین‌شاه، ساختار سیاسی کشور با مشکلات جدی روبه‌رو بود. حکومت از نظر مالی ضعیف بود و هزینه‌های سنگین دربار باعث می‌شد دولت به‌طور مداوم به دنبال منابع درآمدی جدید باشد. یکی از راه‌حل‌هایی که حکومت انتخاب کرده بود، واگذاری امتیازهای اقتصادی مهم به خارجی‌ها بود. این امتیازها در ظاهر برای جذب سرمایه و توسعه اقتصادی معرفی می‌شدند، اما در عمل بخش‌های مهمی از اقتصاد کشور را در اختیار بیگانگان قرار می‌دادند.
در همین دوره، رقابت شدیدی میان روسیه و انگلیس برای نفوذ در ایران وجود داشت. هر دو کشور تلاش می‌کردند با قراردادهای اقتصادی و سیاسی جای پای خود را در ایران محکم کنند. حکومت قاجاریه نیز به دلیل ضعف ساختاری، گاهی ناچار یا حتی مشتاق می‌شد چنین امتیازهایی را واگذار کند. یکی از مهمترین این قراردادها، امتیاز تنباکو بود.
واگذاری امتیاز تنباکو
در سال ۱۲۶۹ هجری شمسی، ناصرالدین‌شاه امتیاز کامل خرید، فروش، صادرات و توزیع تنباکوی ایران را به یک انگلیسی به نام «ماژور تالبوت» واگذار کرد. طبق این قرارداد، یک شرکت انگلیسی برای مدت پنجاه سال کنترل کامل این صنعت را در دست می‌گرفت. این در حالی بود که تنباکو در آن زمان یکی از محصولات مهم اقتصادی ایران محسوب می‌شد و هزاران کشاورز، تاجر و کارگر از این راه امرار معاش می‌کردند.
با اجرای این قرارداد، عملاً یک شبکه اقتصادی گسترده در اختیار یک شرکت خارجی قرار می‌گرفت و سود اصلی آن نیز به خارج از کشور منتقل می‌شد. همین مسئله باعث شد که از همان ابتدا مخالفت‌های گسترده‌ای در میان مردم شکل بگیرد. بازاریان احساس خطر کردند، کشاورزان آینده خود را در خطر دیدند و علما نسبت به پیامدهای سیاسی این قرارداد هشدار دادند.علما معتقد بودند مسئله فقط یک معامله اقتصادی نیست، بلکه این نوع قراردادها به تدریج زمینه نفوذ سیاسی و فرهنگی بیگانگان را در کشور فراهم می‌کند. در چنین فضایی بود که نام میرزای حسن شیرازی به عنوان یکی از مهمترین مراجع تقلید شیعه مطرح شد. او در شهر سامرا اقامت داشت، اما نفوذ معنوی او در سراسر ایران گسترده بود. مردم و علما از نقاط مختلف کشور برای او نامه می‌نوشتند و نگرانی‌های خود را درباره این قرارداد بیان می‌کردند.
میرزای شیرازی ابتدا تلاش کرد با هشدار و توصیه، حکومت را نسبت به خطر این امتیاز آگاه کند، اما وقتی مشاهده کرد که این تلاش‌ها نتیجه‌ای ندارد و قرارداد در حال اجراست، تصمیمی گرفت که مسیر تاریخ ایران را تغییر داد. او فتوایی صادر کرد که به سرعت در سراسر کشور منتشر شد و موجی بی‌سابقه ایجاد کرد.
متن فتوا بسیار کوتاه بود، اما اثر آن عظیم: «امروز استعمال توتون و تنباکو به هر نحو که باشد در حکم محاربه با امام زمان(عج) است.» این جمله ساده، به سرعت از سامرا به شهرهای مختلف ایران رسید و تبدیل به یک حرکت اجتماعی گسترده شد. مردم که به مرجعیت دینی اعتماد عمیقی داشتند، مصرف تنباکو را کنار گذاشتند. در مدت کوتاهی، قلیان‌ها در خانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها و بازارها جمع شد و تجارت تنباکو عملاً فلج گردید.
این حرکت به حدی گسترده بود که حتی در دربار ناصرالدین‌شاه نیز اثر گذاشت. گزارش‌ها نشان می‌دهد که در حرمسرای شاه نیز قلیان‌ها کنار گذاشته شد. این مسئله برای شاه غیرقابل باور بود، زیرا برای اولین بار می‌دید که یک تصمیم اجتماعی، بدون زور و اجبار حکومتی، چنین تأثیر گسترده‌ای در سراسر کشور ایجاد کرده است.
آغاز یک تحول فکری 
یکی از ویژگی‌های مهم جنبش تنباکو، شکل‌گیری اتحاد گسترده میان اقشار مختلف جامعه بود؛ روحانیان، بازاریان، تجار، کشاورزان و مردم عادی همگی در یک مسیر قرار گرفتند. این اتحاد باعث شد که حکومت عملاً ابزار کنترل خود را از دست بدهد. برخلاف اعتراض‌های پراکنده قبلی، این بار یک حرکت منسجم و سراسری شکل گرفته بود که بر پایه باور دینی و اعتماد اجتماعی استوار بود.
در نهایت، فشار اجتماعی و اقتصادی ناشی از این جنبش به حدی رسید که ناصرالدین‌شاه مجبور شد امتیاز تنباکو را لغو کند. البته این لغو قرارداد بدون هزینه نبود و دولت ایران مجبور شد خسارت مالی سنگینی به شرکت انگلیسی پرداخت کند، اما در نگاه عمومی مردم، این اتفاق یک پیروزی بزرگ محسوب می‌شد؛ پیروزی‌ای که نشان داد اراده جمعی مردم می‌تواند حتی در برابر تصمیم‌های دربار نیز ایستادگی کند.از نگاه تاریخی، نهضت تنباکو فقط یک اعتراض اقتصادی نبود، بلکه آغاز یک تحول فکری در جامعه ایران بود. مردم برای نخستین بار به شکل گسترده تجربه کردند که می‌توانند در سرنوشت کشور خود نقش مستقیم داشته باشند. همین تجربه بعدها در شکل‌گیری جنبش مشروطه و سایر حرکت‌های سیاسی تأثیرگذار شد.
در واقع، نهضت تنباکو به مردم ایران یک درس مهم داد: اگر جامعه متحد باشد، می‌تواند در برابر قدرت‌های بزرگ نیز ایستادگی کند. این تجربه تاریخی بعدها در حافظه جمعی ایرانیان باقی ماند و بارها در دوره‌های مختلف مورد استناد قرار گرفت.
امروز نیز با گذشت بیش از یک قرن از آن واقعه، می توان شرایط کنونی ایران را در پرتو همان تجربه تاریخی تحلیل کرد. در فضای کنونی، ایران درگیر تنش و رویارویی گسترده با آمریکا و اسرائیل است. این تقابل که در قالب درگیری‌های امنیتی و نظامی،فشارهای اقتصادی، تحریم‌های گسترده و ... دیده می‌شود، نوعی نبرد پیچیده و چندلایه محسوب می‌شود که تنها به یک جبهه محدود نیست.
در وضعیت کنونی، نقش نیروهای نظامی ایران به عنوان یکی از ارکان اصلی دفاع از کشور، بیش از هر زمان دیگری برجسته شده است. ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، به‌ویژه یگان‌های موشکی و نیروهای دریایی، در این دوره از تنش‌ها نقش مهمی در نمایش توان بازدارندگی کشور ایفا کرده‌اند. این توان دفاعی، صرفاً یک ابزار نظامی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان حفظ استقلال، امنیت ملی و جلوگیری از فشارهای خارجی محسوب می‌شود. در این چارچوب، توان موشکی، آمادگی عملیاتی و حضور مستمر نیروهای مسلح در صحنه، به عنوان مؤلفه‌هایی تعیین‌کننده در معادلات منطقه‌ای مطرح هستند. همچنین موقعیت‌های راهبردی مانند تنگه هرمز، به دلیل جایگاه حساس خود در مسیر انتقال انرژی جهان، اهمیت ویژه‌ای در این معادلات پیدا کرده‌اند و حفاظت از آنها بخشی از اولویت‌های امنیتی کشور به شمار می‌رود؛ موضوعی که در فضای کنونی تنش‌ها، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
در کنار این بعد نظامی،بعد اجتماعی نیزدر شرایط کنونی اهمیت قابل توجهی پیدا کرده است. در این روزها، حضورهای مردمی و تجمع‌های شبانه و ابراز حمایت‌های عمومی از کشور و نیروهای مدافع میهن، صرفاً واکنش‌های مقطعی نیست، بلکه نشانه‌ای از شکل‌گیری نوعی همبستگی اجتماعی و احساس مسئولیت جمعی نسبت به سرنوشت کشور در شرایط حساس تلقی می‌شود. در چنین فضایی، جامعه در کنار ساختار دفاعی کشور قرار گرفته و نوعی پیوند میان مردم و نیروهای نظامی شکل گرفته است؛ پیوندی که می‌تواند در شرایط بحران، نقش مهمی در تقویت انسجام ملی و افزایش تاب‌آوری اجتماعی ایفا کند. از این منظر، تصویر کلی وضعیت کشور، ترکیبی از ایستادگی در سطح دفاعی و همراهی اجتماعی در سطح عمومی است که در کنار هم، مفهوم «همبستگی ملی در شرایط حساس کنونی» را پررنگ‌تر می‌کند.
لذا، شرایط کنونی را می توان ادامه یک مسیر تاریخی طولانی دانست؛ مسیری که از نهضت تنباکو آغاز شده و در دوره‌های مختلف با شکل‌های متفاوت ادامه یافته است. در این نگاه، مفهوم مقاومت فقط یک شعار سیاسی نیست، بلکه یک تجربه تاریخی تکرارشونده است که در بزنگاه‌های مختلف تاریخ ایران خود را نشان داده است.از این زاویه، نهضت تنباکو تنها یک واقعه در گذشته نیست، بلکه الگویی برای فهم رابطه میان مردم، قدرت سیاسی و نفوذ خارجی در ایران محسوب می‌شود. این رویداد تاریخی نشان می‌دهد که در بزنگاه‌های حساس، نقش مردم در کنار تصمیم‌گیران کشور می‌تواند سرنوشت‌ساز باشد و مسیر تحولات را تغییر دهد.