اطلاعات - روفیا تیرگری: آثار باستانی هر کشوری جزو میراث جهانی است. تخریب و آسیب رساندن به آنها به هر دلیلی که باشد، نهتنها خاطره و یادمان مردمانی را که پیش از این میزیستهاند، بلکه حافظه تاریخی بشری را هم نابود و محو میکند، چرا که دیگر مثل روز اول بازسازی نمیشوند. چون نه مصالح آن وجود دارد و نه استادکارانی که آن بناها را بنا کردهاند. برای حفاظت از این گنجینههای جهانی در برابر ابر بحرانهایی چون جنگ باید تلاش کرد.
یکی از مهمترین اهداف دشمن آمریکایی، صهیونیستی در جریان جنگ تحمیلی اخیر تخریب بسیاری از آثار تاریخی و بناهای فرهنگی ایران بود، به گونهای که طبق گفته سید رضا صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در جریان این جنگ ۱۴۹ اثر تاریخی تخریب شد. دشمنان ایران تخریب این آثار را با بهانههایی همچون نزدیکی و مجاورت آنها با مراکز نظامی توجیه کردهاند اما نکته مهم در مورد تخریب های صورت گرفته این است که اولا وجود مراکز نظامی در کنار بناهای تاریخی دلیلی برای تخریب بناهای تاریخی نیست و دشمن صرفا از این مراکز به عنوان بهانه استفاده کرده است، چنانکه بارها در صحبتهای خصمانه از تخریب تمدن ایران سخن به میان آوردهاند.
صالحی امیری در اینباره گفته است: تخریب آثار تاریخی نشان داد دشمن هیچ حد و مرز انسانی و اخلاقی برای نابودی فرهنگ و تمدن ما قائل نیست. دوم اینکه بسیاری از تخریبهای صورتگرفته در جنگ، در مکانهایی اتفاق افتاد که هیچ مرکز نظامی در اطراف آن وجود نداشت، از جمله پلهای تخریبشده که حتی کارکرد نظامی نداشتند.
علاوه بر این، بسیاری از مراکزی که در نزدیکی بناهای تاریخی هدف حملات وحشیانه قرار گرفت، مراکز اداری بود. دادگستری و دادگاهها و حتی مراکز پلیس کارکرد نظامی نداشتند ولی هدف کینه دشمن قرار گرفتند. به هر تقدیر آنچه مهم است، حفاظت از بناهای و آثار تاریخی است و هیج توجیهی برای تخریب آنها قابل قبول نیست.
در جنگ چهلروزه اخیر، دهها اثر و بنای تاریخی از جمله کاخ گلستان در تهران و چهلستون در اصفهان، آسیبهای فراوانی را متحمل شدند که بیش از هر چیز، قلب ایرانیان و جهانیان دوستدار تمدن بشری را جریحهدار کرده است.
تخریبهای ناشی از جنگ
مرمت و بازسازی آثاری که در جنگ ایران و عراق و زلزله بم آسیب دیده بودند، تجربه درخشانی است که میتواند درسی باشد برای مرمت آثاری که در جنگ اخیر دچار آسیب شدهاند.
سیداحمد محیط طباطبایی، رئیس ایکوم ایران (شورای بین المللی موزه ها) میگوید: برای ما موزهداران، هر اثر تاریخی یک موزه است. وقتی یک اثر، روایتگر میشود و گذشته خود را به نسل آینده منتقل میکند، عملکردی موزهای دارد؛ یعنی آن اثر برای فردا کار میکند، نه این که حبس در گذشته باشد.
او میافزاید: در جریان جنگ اخیر، ۱۴۹ اثر در اثر اصابت مستقیم (موشک)، اصابت در حریم و موج انفجار دچار آسیب شدهاند. از این مجموعه، ۱۷ اثر به بخش خصوصی و مابقی به بخش دولتی یا عمومی تعلق دارند. آنچه این روزها بیش از هر چیز مطرح میشود آن است که باید یک عکسالعمل خیلی سریع داشته باشیم و این بناها بهسرعت مرمت شوند.
محیط طباطبایی تأکید میکند: ما کارشناسان بسیار ورزیدهای داریم که سالهای پربرکت عمرشان را صرف مرمت، احیا و حفظ بناهای تاریخی کردهاند. آیا به جای عکسالعملهای فوری و آنی بهتر نیست ابتدا ببینیم این کارشناسان باتجربه چه راه حلی دارند؟ گرامیترین میراث ما همین تجربهها و بهرهمندی از آنهاست.
شناخت بناهای تاریخی
مهندس حسین رایتی مقدم، مدیرکل ابنیه و بافتهای تاریخی که بیش از ۵۰ سال سابقه خدمت در حوزه میراث فرهنگی دارد، در ارتباط با حفظ و احیای آثار تاریخی میگوید: اگر ما ارزش چیزی را بدانیم بیشتر متوجه میشویم که حفاظت از آن چقدر اهمیت دارد. من از قول فرانک لوید رایت، معمار بنام آمریکایی نقل میکنم که معتقد بود بناهای تاریخی ایران، علمیترین بناهایی در جهان است که بشر توانسته آن را به وجود آورد.
او میافزاید: قبل از انقلاب، سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی ایران، کارشناسانی را تربیت کرده بود که مهندس معمار و باستانشناس شده بودند اما برای مرمت آثار تاریخی، باید اطلاعات ویژهای کسب میکردند. سه دوره کلاسهای کارشناسی مرمت برگزار شد.
۱۴ استاد برجسته از جمله زندهیاد دکتر عزتالله نگهبان، دکتر پرویز ورجاوند، مهندس محمدکریم پیرنیا و... بالاترین سطح «تمدن و فرهنگ ایران» را به ما درس میدادند. بعد از فارغالتحصیلی به ما مسئولیت دادند و وارد کار شدیم.
رایتیمقدم معتقد است: اکنون نیروهای کارشناسی ما به شدت افت کردهاند و به نظر میرسد مانند گذشته باید از کارشناسان بینالمللی استفاده کنیم؛ یعنی کارشناسانی که در کنار مرمت، آموزش هم بدهند تا سطح کارشناسی مرمت دوباره احیا شود.
این کارشناس ارشد میراث فرهنگی میافزاید: بناهای تاریخی به قدری اهمیت دارند که در سال ۱۹۵۴ کنوانسیون لاهه تصویب شد که به همه کشورها تأکید میکند بناهای تاریخی «ویژه» را مشخص، عرصه و حریمش را تعیین و به یونسکو اعلام کنند. برای بازسازی یک بنای تخریبشده، اول از همه باید اطلاعات و مدارک دقیقی از آن داشته باشیم. بنابراین شناخت بناهای تاریخی، مهمترین نکته است.
مدیران و کارشناسان باتجربه
مهندس محمدحسن محبعلی، کارشناس ارشد میراث فرهنگی و استاد دانشگاه، درباره مرمت و بازسازی آثار تخریبشده میگوید: در رابطه با حفاظت از بناها نباید به هیچ یک از مسائل روز توجه کرد؛ از جمله مسائلی که به سیاست مربوط میشود. من کاری به سیاست ندارم. سیاست هرچه باشد، بایدبرای بناها و آثار تاریخی احترام قائل باشد، چون این فرهنگ قابل تجدید نیست و نمیتوان آن را با پول یا ایجاد رابطه با جهان جبران کرد. متأسفانه بناهای بسیاری در تهران و اصفهان آسیب دیدهاند و بدتر از آن این که ما هم از نظر مالی و هم از نظر کارشناسی در موضع ضعف قرار داریم.
او میافزاید: هیچوقت یک مدیر نمیتواند بنا را حفظ کند، این کارشناس است که بنا را حفظ میکند. خود مدیر هم باید کارشناس باشد. من شنیدم که مدیر میراث فرهنگی یکی از استانها پزشک است. پزشکی چه ارتباطی میتواند با حفظ، مرمت و احیای بناهای تاریخی و باستانی داشته باشد؟!
بناهایی که میتوانستند آسیب نبینند
محبعلی میگوید: من در زمان جنگ ایران و عراق، مدیر دفتر فنی استان تهران بودم و روی مسائل مربوط به بناهای تاریخی حساسیت ویژه داشتم. از طریق ارتباط با دفتر یونسکو در تهران متوجه شدم در کنار بناهای تاریخی نباید بنایی ساخته شود که مورد طمع دشمن باشد، همچنین بناهای تاریخی باید از بالا با علامتی خاص مثل روشنایی مشخص شوند تا هواپیماهای دشمن، به آنها آسیبی نرسانند. وی میافزاید: آسیبی که در جنگ اخیر به کاخ گلستان رسید به خاطر این بود که ساختمان دادگستری در حریم و منظر آن واقع شده است. کاخ دادگستری از سوی دولتهای متخاصم مورد حمله قرار گرفت و موج انفجار آن خسارتهای بسیاری به کاخ گلستان وارد کرد که طبق برآوردها ۱۵۰ میلیارد تومان هزینه دارد.
وی تصریح میکند: شانس آوردیم که کلیه اشیای کاخ در گنجینه قرار داشتند و خوشبختانه از آسیب در امان ماندند. محبعلی با انتقاد از اینکه ساختمان استانداری را در محور فرهنگی اصفهان ساختند، میگوید با حمله دشمن به استانداری، هشتبهشت و چهلستون آسیب دیدند.
چغازنبیل و قلعه فلکالافلاک
مهندس محبعلی در ادامه سخنانش میگوید: در اطراف چغازنبیل (خوزستان) هم پادگان سپاه قرار داشت اما با مسئولان سپاه صحبت کردم و گفتم که این پادگان مورد طمع دشمن است و اگر به آن حمله شود، بنای هفتهزار ساله چغازنبیل هم آسیب میبیند و به این ترتیب سپاه پادگان را تخلیه کرد.
شورای بینالمللی موزهها
بسیاری از بناهای تاریخی ما با وجود اینکه ثبت جهانی شده بودهاند مورد تعرض دشمن قرار گرفتند و تخریب شدند. سیداحمد محیط طباطبایی رئیس ایکوم (شورای بینالمللی موزهها) در این باره میگوید: «بسیاری از بناهای ثبت جهانی نشده از بین میرود ولی از بناهایی که ثبت جهانی شدهاند کمتر بنایی با خطر نابودی مواجه است.
کشورهای متخاصم مطابق کنوانسیون لاهه (۱۹۵۴) رفتار نکردهاند. ایستگاههای پلیس جزو مراکز نظامی محسوب نمیشوند. ساختمانهای اداری، وزارت آموزش و پرورش، وزارت خارجه و... را نمیتوان مراکز نظامی نامید و دشمن نباید به این مراکز حمله میکرد. پس بنابراین خود این قوانین به ما امکان میدهد متعاقبا شکایت کنیم. همین امر باعث شد که شورای بینالمللی موزهها درخواست ادعای ایران را مورد تأیید قرار دهد و اعلام کند که اقدام لازم انجام خواهد شد.
گنجینههای ارزشمند
محمدحسن طالبیان، معاون سازمان میراث فرهنگی درباره احیا و بازسازی بناهای آسیبدیده میگوید: در جنگ ایران و عراق، چغازنبیل آسیب دید. ما میتوانستیم بلافاصله استادکار بیاوریم و آسیبها را ترمیم کنیم. حدود ۴-۳ سال مطالعه و مرمتهای اضطراری، در واقع آنجا را تبدیل به دانشگاهی کرده بود که یک کار مشارکتی و چندرشتهای را در سطح ملی و جهانی آموزش میداد.
امروزه تقریبا هیچ دانشگاه یا مرکز علمی در جهان وجود ندارد که درسهایی را که از چغازنبیل آموخته شده است آموزش ندهند. به خاطر اتفاقاتی که افتاده خیلی ناراحتیم ولی باید فرصت بگذاریم تا اول مردم با وضعیت موجود آشنا شوند و سپس کارشناسان داخلی و خارجی بیایند ببینند که چه اتفاقی افتاده است، زیرا مرمت و احیا درسهایی به ما میدهد که پیش از این نمیدانستهایم.
او تأکید میکند: بناهای تاریخی، گنجینه هایی ارزشمند هستند که از گذشتگان به ما رسیدهاند؛ برای حفاظت از آنها باید همانگونه که نسلهای پیش از این عمل کردهاند، حریمشان را محترم نگاه داریم.