اطلاعات - سجاد تبریزی: جنگ اخیر، جنگی علیه تمدن و معماری ایران بود. بسیاری از سایتهای باستانی و تاریخی کشور مورد حملات وحشیانه قرار گرفتند و برخی از آنها آسیبهای کوچک و بزرگ دیدند. تخریب بناهای تاریخی کم و بیش در رسانهها بازتاب داشت، اما آنچه به چشم نیامد بناهای حائز ارزش معماری معاصر بودند. گویا ارزش معماری معاصر چندان به چشم فعالان میراثی هم نمیآید. برخی از این بناها از میان رفتند و بعضی دیگر دچار آسیب شدند.
حالا معماران سرشناس کشور حرفهای زیادی در مورد این بناها دارند. شاید لازم باشد نهاد معتبر دوکومومو (نهاد بینالمللی مستندنگاری و حفاظت از آثار معماری مدرن و معاصر) که از سال ۱۳۹۱ در ایران فعالیت میکند، تحرک بیشتری دست کم برای شناساندن مفاخر معماری مدرن ایران داشته باشد.
یکی از بناهای فاخر مدرن کشور، برج آزادی است که حملات متعدد در اطراف آن، نگرانیهای زیادی را برای کنشگران فرهنگی و فعالان معماری به وجود آورد؛ بمبارانهایی که گرچه آسیب عمدهای به مجموعه نزد، اما بیاثر هم نبود. به بهانه این اتفاقات سری به برج آزادی زدیم، به مجموعهای فرهنگی ـ هنری که حالا سخاوتمندانهتر از همیشه، درهای گالریها و سالنهای خود را به روی هنرمندان باز کرده است.
معماری معاصر در صدر تخریب
طی جنگ چهلروزه، بناهای فاخر معاصر که نشان از اصالت معماری ایرانی حتی پس از مدرنیته دارند، مورد حملات متعدد دشمن قرار گرفت. مهندس نگار منصوری، معمار و عضو دوکومومو ایران میگوید: چیزی که در این جنگ به چشم آمد و به آن توجهی نشد، موضوع بناهای معاصر بود. در این جنگ، بیشترین آسیب به بناهای معماری مدرن و معاصر وارد شد؛ بناهایی که نه در ایران ثبتشده و نه در دنیا شناختهشده هستند. این باعث شد که به راحتی به آنها آسیب بزنند. برخی از آنها مثل برج آزادی معروفترند، اما بعضی دیگر مستقیما یا به صورت جانبی آسیب دیدند و شناختهشده هم نیستند. این شناخته نبودن بناها مشکل بزرگی بود که باید برای آن فکری کرد.
وی میافزاید: در مورد بناهای معاصر، مسأله پیچیده است؛ چرا که خود سازمان میراث فرهنگی نیز از برخی از این بناها بیخبر بوده و هیچ مستندنگاری از آنها
نشده است.
استفاده از تجربه جنگ
جنگ ۱۲ روزه، زنگ هشدار بزرگی برای وزارت میراث فرهنگی و فعالان این حوزه به صدا درآورد؛ بهطوری که پیش از شروع جنگ اخیر با هشیاری کارشناسان، تمهیداتی برای محافظت از موزهها و آثار تاریخی اتخاذ شد، گرچه به ویژه در زمینه معماری مدرن ناکافی بود.
منصوری میگوید: با توجه به تجربه جنگ ۱۲ روزه، شاید بهتر بود فهرستی از بناهای معاصرمان تهیه و آن را با برنامهریزی، هم در ایران و هم در دنیا معرفی میکردیم. اینگونه شاید آسیبپذیری بناها کمتر میشد و حفاظت حداقلی از آنها انجام میدادیم.
وی توضیح میدهد: البته هنوز هم چنین وظیفهای داریم. دوکومومو به عنوان مرجعی بینالمللی برای مستندنگاری و حفاظت از آثار معماری مدرن و معاصر، متولی بناهای معاصر شناخته میشود. این نهاد با شناسایی، فهرستبرداری، مستندنگاری و معرفی این بناها به دنیا در نشریات و مجلات خود، به نوعی مصونیت برایشان ایجاد میکند.
در جنگ اوکراین، این کشور چنین اقداماتی را انجام داد و بناهای مدرنش با کد و طول و عرض جغرافیایی ثبت شد. این موضوع حفاظت زیادی از بناها خواهد کرد و اگر اتفاقی هم برای بنا بیفتد میتوانیم در سیستمهای جهانی دادخواهی کنیم.
سپر آبی چقدر مؤثر است؟
پیش از حمله دشمن به کشور و در زمان بمباران، مسئولان بسیاری از موزهها و اماکن تاریخی، بنرهایی مزین به نقش سپر آبی را در محوطهها نصب کردند، اما این نماد چقدر کارایی دارد و آیا صرف نصب بنر، از آسیب جلوگیری میکند؟ پاسخ منفی است. در واقع پیش از نصب بنرهای سپر آبی، اقدامات اساسی و مهمی باید صورت بگیرد.
منصوری میگوید: از دوستان میراثی (وزارت میراث فرهنگی) ممنونیم که پیش از شروع جنگ این سپرها را نصب و از آن مهمتر، اموال غیرمنقول موزهها را جابجا کردند، اقدامی بهموقع بود. ولی باید بدانیم سپر آبی در کنوانسیون و متمم آن، اما و اگرهایی دارد که باید رعایت شوند. یکی از موارد این است که بناهایی میتوانند مدعی حفاظت پیشرفته شوند که در کنار بناهای نظامی، صنعتی و مخابراتی نباشند؛ در غیر این صورت حفاظت از آنها نقض میشود. در این کنوانسیون، بخشی از حفاظت به صاحب اثر برمیگردد.
این کنشگر اجتماعی توضیح میدهد: برخی از بناها در سایتهای نظامی قرار داشت و هیچ کارکرد نظامی هم نداشت، اما با این توجیه که در سایت نظامی قرار گرفته است به آن آسیب زدند. نمونه آن دانشکده جنگ بود که سالها از آن استفاده نمیشد.
کاخ سنا
ساختمان سابق مجلس شورای اسلامی یا کاخ مجلس سنا از جمله بناهای فاخر و شناسنامهدار کشور بود که در جنگ اخیر احتمالا از میان رفته است؛ بنایی که دستکم در یک سال اخیر به دلیل بازسازی، هیچ گونه فعالیت نظامی و غیرنظامی در آن انجام نمیشد.
منصوری میگوید: تخریب کاخ مجلس سنا که همان روزهای اول مستقیما به آن موشک زدند هیچ توجیهی نداشت. این ساختمان یک سال، کاملا خالی و در حال مرمت بود. وی ادامه میدهد: بسیاری از بناهایی که به آن حمله شد کاملا خالی بود. ما تعدادی از ارزشمندترین بناهای معاصرمان را به صورت کامل از دست دادیم. ورزشگاه ۱۲ هزار نفری آزادی نیز کاملا از دست رفت، در حالی که یکی از نمونههای بینظیر معماری معاصر ما بود.
برج آزادی، نماد معماری ایرانی
گرچه تهران امروز، نمادهای زیادی از معماری مدرن دارد، اما همچنان برج آزادی با فاصله، نمادینترین است. برجی که در سال ۱۳۴۹ بهعنوان نمادی از مدرنیته در ایران ساخته شد و معماری آن تلفیقی از معماری هخامنشی، ساسانی و معماری دوران اسلامی است.
در جنگ اخیر بمبارانهای گستردهای در اطراف برج آزادی اتفاق افتاد که دلنگرانیهایی را هم برای معماران و هم برای فعالان میراث فرهنگی شکل داد، نگرانیهایی که تا انجام کارشناسی اساسی برج ادامه خواهد داشت.
سیدمحسن حسینی، مدیرمجموعه فرهنگی ـ هنری برج آزادی میگوید: برج آزادی بهعنوان مجسمه نمادین شهر تهران برای همه ایرانیان ارج و قرب دارد. این به دلیل حس ملی و میهنی تکتک ایرانیان است. از این رو در ایام جنگ وقتی اطراف میدان آزادی را بمباران میکردند، تماسهای بسیاری داشتم که همه نگران برج بودند. برج آزادی این ظرفیت را دارد که نمادی برای ملیگرایی ایرانیان باشد.
وی میافزاید: جذابیت برج شاید به دلیل اصالت معماری آن باشد و نیز شکل آن که شبیه یک کوه استوار است. همزمان داخل برج نیز فضای فرهنگی ـ هنری باشکوهی دارد که همه طیفهای هنری را دربرمیگیرد. هنرهای تجسمی، نمایشی و موسیقی میتوانند در این مجموعه بروز پیدا کنند؛ چند گالری، سالن نمایش منحصر بهفرد، پلاتوهای تمرین، سالن سینمایی و امکانات زیاد دیگری که مجموعه را به خانه دوم هنرمندان تبدیل میکند. ما همه امکانات هنری برج را به روز کردهایم و آماده پذیرایی از هنر و هنرمندان هستیم.
جنگ و برج
حملات بیوقفه دشمن به اطراف برج آزادی و انتشار عکسهای آن در روزهای نخست جنگ، اضطراب زیادی ایجاد کرد. حسینی توضیح میدهد: تقریبا هر روز اطراف برج بمباران میشد. موج انفجار باعث شد یکی از گالریها آسیب ببیند. ما همان روزهای اول به سازمان میراث فرهنگی تهران نامه زدیم و قرار است تیم کارشناسی برای بررسی آسیبها از برج بازدید کند.
وی میافزاید: بارش باران اسیدی بعد از حمله به مخازن نفت نیز ضربه بدی به برج زد. برای شستشوی بنا هم حتما لازم است اقدامات دقیق و کارشناسی باشد. حسینی به برنامههای متنوع مجوعه در ایام جنگ نیز اشاره میکند و از تولید و نمایش آثار هنری، شب موسیقی، برنامههای تجسمی، روز ملی هنرهای نمایشی و همچنین برگزاری شب شعر برای رهبر شهید انقلاب نام میبرد.
گنجینه هنری برج
کمتر کسی میداند که برج آزادی، گنجینهای غنی از آثار هنرمندان را در خود جای داده، گنجینهای که به زعم مدیر مجموعه، نیاز به معرفی مجدد و کامل دارد. حسینی توضیح میدهد: دستکم ۵۰۰ اثر فاخر از بهترین هنرمندان تجسمی در این گنجینه موجود است که تصاویرشان را در قالب کتاب منتشر کردهایم. هر کدام از آنها اثر بسیار فاخری از یکی از استادان بنام تجسمی است.
وی به موزه عروسکهای سایه هم اشاره میکند که بزرگترین موزه تخصصی این هنر در ایران و منطقه است؛ عروسکهایی که از کشورهای مختلف بهویژه جنوب شرق آسیا به برج آزادی راه پیدا کردهاند.
منظر برج در معرض تحدید و تهدید
از موضوع جنگ و آسیبهای اخیر که بگذریم، برج آزادی از چند سال پیش به این سو، دچار مشکل تحدید منظر شدهاست. برپایی مداوم نمایشگاهها و ایجاد پارکینگ و بازارچه در اطراف برج آزادی، مواردی است که طی سالهای اخیر همواره مورد انتقاد معماران و شهرسازان بوده است؛ سازههای موقتی که منظر برج را در طول سال محدود میکنند و بعضا نسبت درستی با آن ندارند.
حسینی میگوید: ما ناظر برج هستیم. میدان اصلی و مجموعه فرهنگی در اختیار مجموعه است. پیش از این اختلافاتی با شهرداری وجود داشت، اکنون اما با شهردار فعلی منطقه همکاری زیادی داریم و این ناهماهنگیها کم شده است. بعضا سازههای موقتی ساخته و نصب شد که مدت زمان زیادی در فضای بیرون برج باقی ماند، اما اکنون شهردار منطقه با نظر کارشناسان آنها را برچیده یا ساماندهی کرده است.
وی میافزاید: باید میان شهرداری، مجموعه فرهنگی ـ هنری و وزارت میراث، هماهنگی وجود داشته باشد تا اتفاقات بهتری در محدوده میدان بیفتد. در مورد سازههای موقت حتما باید کارشناسی انجام گیرد تا هم به منظر برج آسیب وارد نشود و هم نصب و جمع آوری آنها مشکلساز نباشد.