استاد محمدحسن ابریشمی

زمین بزرگان

زکریا قزوینی (عماد الدین محمدبن محمود، وفات ۶۸۲) در آثار البلاد و اخبار العباد (تألیف ۶۷۴) مطلب کوتاهی در معرفی «طوس» و شرح مفصّلی در تعریف از چهار شخصیت از مشاهیر بزرگان آن دیار: نظام الملک، محمد غزالی، احمد غزالی و ابوالقاسم فردوسی نوشته است.۶ در اینجا به لحاظ اختصار همان شرح کوتاه در معرفی طوس و مختصری از نوشته او دربارة فردوسی نقل می‌شود: 
طوس: شهری است مشهور به خراسان، نزدیک به نیشاپور، مشتمل بر قری [قریه‌ها] و آب‌های روان و اشجار بسیار  و آن مدینه [شهر] مشتمل بر دو محله است: یکی را «طابران» گویند و دیگری را «نوقان» ... ۷
حکیم فردوسی: از دهاقین طوس بود، زمینی داشت در دهی، از عامل آن تعدّی در حق او به وقوع آمد. جهت تظلم به حضرت سلطنت [سلطان محمود غزنوی]  آمد و وسیله‌ای می‌جست که به پایة تختگاهش رساند. گفتند شعرا را منزلتی است در حضرت سلطنت، که دیگران را نیست، از آنکه سلطان می‌خواهد که تاریخ عجم را برای او به نظم آرند، و مقرَّب‌تر این طایفه به درگاه پادشاه «عنصری» است؛ «فردوسی» او را جُست و در باغی یافت و با «فرخی» و «عسجدی» نیز بودند؛ فردوسی به مجلس آنها درآمد و سلام گفت و نشست، گفتند: ما طایفة شعراایم، همنشینی ما ترا نشاید مگر آنکه شاعر باشد [باشی]. فردوسی گفت مرا نیز مناسبتی باین فن هست، گفتند روان کن با ما 
[این مصرع‌های]  شعر را:
عنصری گفت: چون روی تو خورشید نباشد روشن
فرخی گفت: مانند رخت گُل نبود در گلشن
عسجدی گفت: مژگانت همی گذر کند از جوشن
فردوسی گفت: مانند سنانِ گیو در جنگِ پَشَن
گفتند چه دانا کرد ترا به حال گیو و جنگ پشن؟ گفت: من شناساام به وقایع ملوک عجم... ۸
دولتشاه سمرقندی در تذکرة الشعراء (تألیف قرن ۹) شرح مفصلی در معرفی فردوسی و باغبانی پدر او و چگونگی سرودن شاهنامه نقل کرده که با این جملات آغاز شده است:
اکابر و افاضل متفق‌اند که شاعری در مدت روزگار اسلام مثل «فردوسی» از کتم عدم پای به معمورة وجود ننهاده است، و الحق داد سخنوری و فصاحت داده است؛ و شاهد عدل بر صدق این دعوا شاهنامه است...۹

۶. زکریا قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمة محمد مراد بن عبدالرحمان، به کوشش دکتر سیدمحمد شاهمرادی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ج ۲، ص ۱۸۶-۱۹۲؛ همو، همان کتاب، ترجمة جهانگیر میرزا قاجار، به کوشش میرهاشم محدّث، تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۳، مطالب مزبور با تفاوت‌هایی آمده است.
۷. همو، همان کتاب، ص ۱۸۶ به اختصار.
۸. همو، همان کتاب، ص ۱۹۱، ۱۹۲ به اختصار.
۹. دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، به کوشش محمد رمضانی دارندة کلالة خاور، تهران، ۱۳۳۸، ص ۴۱ به اختصار.
ادامه دارد