![[رضا سلیمان نوری] مشهدالرضا؛ مدفن بزرگان](https://media.ettelaat.com/d/2026/07/01/4/363617.jpg?ts=1782901160000 "[رضا سلیمان نوری] مشهدالرضا؛ مدفن بزرگان")
خاک لشگرکاه کیارنگ توس از آن زمان که امام ثامن (ع) پس از خوردن زهر جفای مستکبر بزرگ زمان، مأمون عباسی، مهمان همیشگی آن شد و «مشهد الرضا» نام گرفت تا امروز که بیش از ۱۲۰۰ سال از آن تاریخ میگذرد، پذیرای انسانهای بزرگ بسیاری بودهاست؛ انسانهایی که شاید مهمترین نکته اتصال همه آنها ولایتپذیری و امامدوستی است.
مردان بزرگی که سیاهه نام آنان بهتنهایی چندین و چند صفحه روزنامه را پر خواهدکرد و حتی مجموعه ۵ جلدی «مشاهیر مدفون در حرم رضوی» هم که حدود ۱۵۰۰ صفحه کتاب است، نتوانسته همه آنان را معرفی کند.
این بزرگان را میتوان در قالبهای مختلفی دستهبندی کرد که شاید ترتیب علمای دین، رجال حکومتی، اهل فرهنگ و هنر و صاحبمنصبان و واقفان رضوی، جامعترین تفکیک باشد.
علمای دینی بزرگترین گروه چهرههای مدفون در حرم رضوی هستند و یکی از شناختهشدهترین آنان، محمد بهاءالدین عاملی یا همان شیخ بهایی مشهور است. مردی که علاوه بر عالمی دینی، سیاستمداری کامل و محققی بزرگ بود.
علاّمه طبرسی معروف به امام مفسران، شیخ حُرّ عاملی مؤلف وسائلالشیعه، ملا عباس تربتی معروف به «حاج آخوند» واعظ و عارف بزرگ، علامه محمدتقی جعفری حکیم و فیلسوف معاصر، شیخ حسنعلی اصفهانی معروف به نخودکی عارف بزرگ معاصر، آیتالله سیدجواد خامنهای پدر زاهد رهبر شهید انقلاب، سید ابوالحسن حافظیان عارف بزرگ معاصر و علامه محمدرضا حکیمی متفکر و نویسنده بزرگ معاصر، تنها بخشی از بزرگروحانیون مدفون در حرم رضوی هستند.
البته باید نام سه بزرگ دیگر یعنی شهیدان سید عبدالکریمهاشمینژاد، سید علیاکبر ابوترابی و رئیسجمهوری شهید سید ابراهیم رئیسی را هم به فهرست روحانیون برجسته مدفون در فضای حرم رضوی افزود.
چهرههایی چون دکتر علیاکبر فیاض مؤسس دانشکده ادبیات مشهد، احمد مهدوی دامغانی متکلم و پژوهشگر برجسته معاصر، استاد محمدتقی شریعتی مزینانی پدر خراسانی روشنفکری دینی ایران، محمدکاظم خواجویان چهره برجسته دانشگاهی تاریخ تشیع، مانی مشهدی، کفاش خراسانی، قدسی مشهدی، محمود فرخ و معصوم علیشاه شیرازی نیز از شاخصترین چهرههای فرهنگی و علمی مدفون در حرم مطهر رضوی هستند.
رجال حکومتی که خود به گروههایی چون فعالان سیاسی، اجتماعی و نظامی تقسیم میشوند، پس از علمای دینی بزرگترین گروه مدفونین در سایه حضرت ثامن (ع) هستند. فهرست بلند بالایی از بزرگان صفوی، افشاری و قاجار در این گروه قرار میگیرند که مشهورترین آنها عباسمیرزا ولیعهد ناکام اما خوشفکر و ایراندوست عهد قاجار است.
نصرالله میرزا افشار که او را آخرین شاه خاندان افشاری میدانند، شاهطهماسب اول و شاهاسماعیل دوم دومین و سومین شاه رسمی صفوی، شاهطهماسب دوم و شاه سلیمان دوم آخرین شاهان اسمی صفوی و مسعودمیرزا معروف به ظلالسلطان فرزند ناصرالدین شاه حاکم مناطق مرکزی ایران در سالهای قبل از مشروطه، از چهرههای بزرگ حکومتی مدفون در حرم رضوی هستند.
سیدجلالالدین تهرانی نائبالتولیه منجم عهد پهلوی و عامل اصلی انحلال شورای سلطنت در سال ۱۳۵۷، اللهوردیخان گرجی سپهسالار ایران در عهد صفوی و از سازندگان حرم رضوی، حاج حسینآقا ملک واقف بزرگ معاصر، ابوتراب اقبالالتولیه از مدیران شناختهشده معاصر آستان قدس، آیتالله واعظ طبسی نخستین تولیت پس از انقلاب آستان قدس رضوی و محمدعلی قائممقام رضوی بزرگ خدام و سادات رضوی آستان قدس نیز از برجستهترین صاحب منصبان و واقفان مدفون در مجموعه حرم مطهر رضوی هستند.
البته این فهرست، مشتی نمونه خروار است و افرادی چون نادر شاه افشار، کلنل محمدتقیخان پسیان، شیخ محمد مؤمن، آیتالله مصباح موسوی، پیر پالاندوز، شیخ سیفالله ایسی و حتی حکیم سخن فردوسی توسی که کمی دورتر از صحن و سرای رضوی اما در خاک مشهدالرضا مدفون هستند را در بر نمیگیرد.
حال نوبت به همسایگی دائمی رهبر شهید انقلاب، آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای، با مولای شهیدش رسیده تا زین پس در صدر این فهرست بلند بالا قرار گیرد.
بزرگمردی که در سایه حضرت ثامن(ع) متولد شد و رشد و نمو پیدا کرد و در تمامی مراحل زندگی ایشان را الگو و راهنمای خود قرار داد، سرانجام به زادگاهش باز میگردد تا همیشه در کنار مولا و راهنمای خود ساکن شود.